Pleidooi voor het lezen in een andere taal

Meyrueis, Lozère, 26 juni 1977. Warm, bewolkt weer. Ik pak mijn spullen uit mijn auto en zet mijn fiets in elkaar. Vanaf terrasjes kijken toeristen en inwoners toe. Niet-wielrenners. De leegheid van die levens schokt me.

Aan die laatste zin moest ik denken toen ik het pleidooi van Jan van Mersbergen las om van buitenlandse boeken alleen de Nederlandse vertaling te lezen, en ik wil u uitleggen waarom. Van Mersbergen voert verschillende redenen aan om in het Nederlands te lezen. Reden één tot en met drie vormen zijn gebrekkige beheersing van andere talen. Een prima reden, zou ik zeggen, het is precies de reden dat boeken worden vertaald – maar daar laat Van Mersbergen het niet bij. Hij haalt venijnig uit. Zo zegt hij dat niet alleen hij, maar alle Nederlanders die Engels lezen die taal niet voldoende beheersen. Bovendien is het geen onschuldige daad, volgens Van Mersbergen: ze verloochenen hun taal, zegt hij, en dat doen ze voor de status. Die stellingen brengen me bij het terrasje in Meyrueis, Lozère, 26 juni 1977. De Renner van Tim Krabbé. Een van de mannen op het terrasje is Jan van Mersbergen. Hij stoot zijn kameraden aan en wijst naar de wielrenner. ‘Wat een idioot, vinden jullie ook niet? Denkt een beetje stoer te zijn, in zijn wielrennerspakje. Maar weet je wat, wij nemen straks een taxi, dat scheelt een hoop gezweet.’

Zou de renner werkelijk het idee hebben dat hij stoer is? Onzin. Net zo min lezen mensen boeken in het Engels omdat aanzien geeft. Dat houd je misschien een hoofdstuk vol, maar geen heel boek. En zelfs al zouden mensen Engels lezen om stoer te doen, laat ze dan lekker stoer zijn, zou ik zeggen, en lees zelf de vertaling als je dat liever doet.

Maar dat doet Van Mersbergen niet, want Nederlanders nemen nu eenmaal sinds mensenheugenis zichzelf als maatstaf, een reden voor Slauerhoff om niet in Nederland te willen sterven. Bij ons in het dorp was lezen trouwens voor mietjes. Aanzien kreeg je van een mooie auto en het was stoer om een veel grotere kerel een mep te verkopen – verstandig was dat overigens niet.

Zonder mezelf als maatstaf te willen stellen, kan ik u lezen van harte aanbevelen. Lees wat u wilt en hoe u wilt. Maar als schrijvers u gaan vertellen dat u iets niet moet lezen wat wellicht te moeilijk voor u is, dan wil ik u toch een hart onder de riem steken.

Ten eerste wil ik u aanraden het onbekende niet te schuwen. Er zijn hele handige naslagwerken beschikbaar, zogenaamde woordenboeken, die de mystiek van een vreemde taal helpen doorgronden. Natuurlijk blijft het soms behelpen, zeker als u zich nog maar net aan een nieuwe taal waagt, maar oefening baart kunst.

Andere talen dan de moedertaal kunnen lastig zijn, maar dat wil nog niet zeggen dat het ongezond is, dat u een ernstige vorm van kanker krijgt of u eerder doodgaat, zoals bij het roken van een sigaret. Nee, het lezen van vreemde talen is volstrekt veilig, en dat vertel ik u als dokter. Sterker nog, er zijn zelfs aanwijzingen dat meertaligheid gezond is. Het zou de levensduur kunnen verlengen en het ontstaan van dementie vertragen.

Schrijvers als Vladimir Nabokov bewijzen overigens dat je een vreemde taal heel goed eigen kunt maken. Hij schopte het zelfs tot professor en tot grootste taalkunstenaar ooit, misschien wel juist omdat hij migreerde en in een andere taal ging schrijven. Een andere grote taaljongleur is Salman Rushdie, eveneens migrant. Daarnaast zijn er tal van toonaangevende schrijvers die migreerden of in verschillende talen communiceerden, hetgeen te denken geeft dat het beheersen van vreemde talen wat literatuur betreft helemaal geen kwaad kan en zeker niet beperkend werkt.

Nu hoeft u zelf geen Vladimir Nabokov te zijn, want de Nederlandse taal is het kleine broertje van zowel de Engelse en de Duitse taal. Als u bij een Duitse tekst de ogen een beetje toeknijpt, lijkt het net of het in het Nederlands geschreven is. Voor Engels geldt min of meer hetzelfde. Als wij Nederlanders moeilijk gaan lopen doen over Engels, hoeven we ook niet van onze immigranten, veelal afkomstig uit een totaal ander taalgebied, te verwachten dat ze ooit onze taal gaan leren.

Een belangrijk voordeel van het lezen in vreemde talen, is dat uw horizon verbreedt. Vanwege het veel grotere aanbod aan schrijvers, artikelen en boeken, wordt er in het Engels, maar ook in het Duits, veel meer geschreven, en is de kwaliteit van stukken die boven komen drijven vaak veel hoger dan die in de Nederlandse taal. Natuurlijk worden de meest succesvolle boeken (niet per se de beste) naar het Nederlands vertaalt, dus kunt u ze ook in uw eigen taal lezen. Er zijn echter ook tal van artikelen en essays, die nooit vertaald zullen worden. Lees bijvoorbeeld eens wat verslagen van voetbalwedstrijden op de website van The Guardian, dan zul je begrijpen dat de Nederlandse sportverslaggeving (Voetbal International) slechts bruikbaar is om je reet mee af te vegen – iets waartoe normaal wc-papier trouwens veel beter is en nog goedkoper ook. Of mag ik verwijzen naar het essay ‘Why are you still here’ van James Meek over het lot van het Engelse vissersplaatsje Grimsby, in London Review of Books. Misschien heeft u van Grimsby nooit gehoord, maar dat doet er niet toe. Het is een prachtige vertelling dat model staat voor het algemeen wantrouwen jegens de Europese Unie en waar ik u verder niet over ga vertellen want u u kunt het ook gratis lezen op internet.

Je horizon zal niet alleen verbreden doordat er meer en beter te lezen valt in vreemde talen, maar ook omdat het denken in een andere taal ertoe kan leiden dat men gebeurtenissen vanuit een ander perspectief ziet. Dat is waarschijnlijk deels toe te schrijven aan verschillen in grammatica, maar ook doordat in vreemde landen vanzelfsprekend andere kwesties actueel of relevant zijn.

Een andere reden om in de oorspronkelijke taal te lezen, indien je die taal min of meer beheerst, is dat een vertaling altijd zijn beperkingen kent. Niet alleen vanwege nuanceverschillen in betekenis van bepaalde woorden, maar ook doordat schrijvers niet enkel de taal gebruiken om een verhaal te vertellen, maar juist de taal zelf verheffen. Zelfs de beste vertaler kan er niet aan ontkomen zijn eigen interpretatie en smaak mee te geven aan zijn werk – dat ligt niet aan hem.

Maar of u nou puur voor de ontspanning leest, of om de schrijver te leren kennen of om wijzer te worden, uiteindelijk doet u het voor uzelf. Er zijn net zoveel manier om boeken te lezen als manieren om een berg te beklimmen. De renner kiets voor het weggetje met de haarspeldbochten, een luie toerist neemt de auto. Die laatste mag dan wel het beste uitzicht hebben, maar daar heeft de klimmer waarschijnlijk geen boodschap aan.

Lees dus vooral lekker wat en hoe u wilt, laat u inspireren, maar niet ontmoedigen. Wat betreft Jan van Mersbergen wil ik u meegeven: lees hem bij voorkeur in het Nederlands. Hij is de moeite meer dan waard.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s